Fossiele Schelpen
|
Naam Frank Wesselingh E-mail frank.wesselingh@ncbnaturalis.nl Tel 0715687663 Fax 0715687666 |
 |
Fossiele schelpen. Je kunt er werkelijk van alles mee doen. Milieus uit het verleden reconstrueren. Naar vroeger klimaat kijken, evolutie, biodiversiteit. Maar je kunt je ook gewoon verwonderen over de vreemde vormen. Al sinds mijn jeugd ben ik gefascineerd door de vormenrijkdom van fossiele schelpen. In de loop van de tijd raakte ik meer en meer geïnteresseerd in de vragen achter de vormenrijkdom. Op deze website kun je lezen over mijn onderzoek naar fossiele schelpen, de collecties Fossiele schelpen van Naturalis en over mijn naaste collega's.
Nieuws
|
|
Onze 90-jarige illustrator van Fossiele schelpen, Gijs Peeters, is op 29 april jongstleden benoemd tot Lid in de Orde van Oranje Nassau. Gijs Peeters heeft met zijn fraaie potloodtekeningen een hele generatie Nederlandse schelpenliefhebbers in vervoering gebracht. Uitgebreide informatie over de onderscheiding van Gijs Peeters is hier te vinden. De foto is van Maria den Hertog-Peeters. |
|
|
Op 21 Februari 2009 heb ik mijn proefschrift ("Molluscan radiations and landscape evolution in Miocene Amazonia") met succes verdedigd aan de Universiteit van Turku in Finland. Hier kun je het proefschrift downloaden. |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Onderzoek
Mijn onderzoek valt in drie thema's: (1) Het ontstaan van de moderne Noordzeefaunas, (2) Evolutie in lang-levende meren en (3) De geschiedenis van de mariene biodiversiteit-hotspot in Zuidoost Azië.
Het ontstaan van de moderne Noordzeefaunas
In de laatste vijf miljoen jaar is de mollusken fauna in en rond Nederland veranderd van een vrij soortenrijke en ecologisch diverse pliocene fauna in de huidige vrij soortenarme fauna. De Nederlandse mollusken faunas worden bestudeerd aan de hand van boringen maar ook aan de hand van materiaal dat op de stranden te vinden is.De Nederlandse stranden zijn rijk aan fossiele mollusken. Er zijn ongeveer 700 soorten te vinden. Veel van deze vinden we in Zeeland, waar vooral veel pliocene en vroeg-pleistocene soorten aanspoelen. Op de andere stranden vinden we nog al eens laat-pleistocene fossielen. Momenteel maken we een boek over de fossiele strandschelpen van Nederland. Een beschrijving van het zogenaamde Fossielenatlas project, inclusief Nieuwsbrieven, vind je hier. Het project krijgt vorm door de inbreng van vele liefhebbers. Updates en nieuwe hoofdstukken worden regelmatig toegevoegd.
Een ander project betreft de deltadienst boringen uit het deltagebied van Zuidwest Nederland. Deze boringen zijn gemaakt na de grote overstromingsramp van 1 februari 1953. Om de ondergrond in kaart te brengen werden tientallen diepere boringen gemaakt. De fossielen en afzettingen uit deze boringen geven inzicht in klimaat en biodiversiteit van de Noordzee in de afgelopen vijf miljoen jaar. Dankzij Anton Janse (Naturalis) is het materiaal uit de boringen beschikbaar gekomen voor het deltadienstproject, waaraan verder Andre Slupik (NMR) en Tom Meijer meewerken.
[
Daarnaast ben ik betrokken bij verschillende kleinere projecten over biostratigrafie en paleoecologie van neogene en pliocene afzettingen en faunas van het Noordzee gebied. Het betreft ondermeer onderzoek aan Langenboom, een fossielen eldorado in oostelijk Noord Brabant, de pliocene opeenvolgingen uit het Antwerpse havengebied, de pliocene en vroeg pleistocene Crag successies van oost Engeland en tenslotte laat kwartaire successies uit midden Nederland en van de Nederlandse Noordzee.
[
Evolutie in lang-levende meren
Lang-levende meren, zoals het Baikal meer in Siberië en het Tanganyika meer in Oost Afrika, zijn laboratoria van evolutie. Door hun ecologische isolatie en hun lange bestaan vormen lang-levende meren uitzonderlijk goede modelsystemen om evolutie te bestuderen. In korte tijd kunnen er soortenzwermen ontstaan die ons veel leren over het proces van evolutie. Weekdieren met hun goed fossiliseerbare schelpen zijn uitermate geschikt voor dergelijke studies.
In het kader van mijn proefschrift heb ik gewerkt aan een lang-levend meer, het Pebas meer, dat tussen 10 en 23 miljoen jaar geleden in westelijke Amazone gebied lag. In het meer voltrokken zich spectaculaire radiaties van slakken, tweekleppigen en mosselkreeftjes.
Door de documentatie van de molluskenfauna werd een vrij nauwkeurige tijdcontrole over de afzettingen verkregen. Ook werden met behulp van de fossiele mollusken de afzettingsmilieus in het meer gereconstrueerd. Vervolgens kon de anatomie van de biodiversiteits ontwikkeling in het meer worden vastgelegd.
Het project is tot stand gekomen met het Biodiversity Centre of the University of Turku in Finland en het Climazonia team van de Vrije Universiteit Amsterdam. Ik hoop mijn proefschrift in het voorjaar 2008 te verdedigen.
Ik doe ook onderzoek aan de mollusken faunas van andere fossiele lang-levende meren. Het gaat om holocene en laat pleistocene fossielen van de Kaspische Zee en de Zwarte Zee, om miocene schelpen van het Denizli meer in zuidwest Turkije en om fossielen van het plio-pleistocene Turkana meer in noord Kenia.
De geschiedenis van de mariene biodiversiteit-hotspot in Zuidoost Azië
De fossiele schelpen collecties van Zuid Oost Azië in Naturalis zijn mogelijk de grootste ter wereld. Vandaag de dag zijn de zeeën rondom Indonesië het onbetwiste centrum van mariene diversiteit. Met behulp van de fossiele schelpen hoop ik me de komende jaren te gaan toeleggen op de reconstructie van de geschiedenis van dit biodiversiteit hotspot.
In de afgelopen jaren heb ik al mogen kennismaken met de geologie en paleontologie van met name Java. Samen met ondermeer Jacob Leloux en Peter van der Gulik hebben we twee belangrijke collecties (de Martin Collectie en de Mijnwezen/Kendeng collectie) geïnventariseerd. Daarnaast hebben Minke van Det, Willem Renema en ondergetekende gekeken naar de mollusken diversiteit in het Spermonde rif gebied, om de recente situatie te kunnen vergelijken met de fossiele afzettingen en faunas. Verder heb ik veldwerk gedaan in de pleistocene Pucangang Formatie op Oost Java, continentale pleistocene afzettingen op West Java en de miocene Jongranan Formatie op Centraal Java. De studies zijn enigszins ambitieus, omdat de soortenaantallen enorm zijn. Uit ongeveer vijf kilogram sediment van een enkele vindplaats op Oost Java werden minimaal 330 soorten gevonden, waarvan nog geen 10% redelijkerwijze op naam kon worden gebracht.
Collecties
De collecties fossiele schelpen van Naturalis is groot. De collecties liggen merendeels op de dertiende verdieping van de toren, en bevatten ongeveer 450.000 monsters. Het gaat hier om fossielen uit het Cainozoicum. Het grootste deel is bijeengebracht door mijn voorganger Arie Janssen en een keur van liefhebbers.
De stratigrafische collectie Europa vormt het hart van de fossiele schelpen collectie. Hierin zijn Nederlandse faunas te vinden, maar ook schitterend materiaal uit ondermeer België, Frankrijk, Italië en Duitsland. We hebben verschillende faunas van vindplaatsen die niet meer bestaan. Onder de vele hoogtepunten kunnen we ondermeer de Eoceen collecties van het Loire gebied, het Eoceen van het Bekken van Parijs, de Oligoceen collecties van Belgisch Limburg en de Rupelstreek, en de Miste collectie noemen.
Sinds 2006 hebben we ook de collecties van het NITG-TNO (de voormalige Rijks Geologische Dienst) onder onze hoede. Het betreft een uitmuntende collectie met vooral boringen materiaal van Nederland en de zuidelijke Noordzee. Daarnaast hebben we een flinke collectie fossiele schelpen van de Nederlandse stranden en zeegaten. De tweekleppigen hieruit worden momenteel geïnventariseerd in het kader van de Fossielenatlas. De data zijn vanaf medio 2008 op te vragen via het web.
De Indonesische collectie is mogelijk de grootste ter wereld, en is vooral belangrijk omdat er heel erg veel typen in liggen. Het belangrijkste collectieonderdeel is de Martin collectie, die bijna tweeduizend typen bevat. Het gaat om pliocene en Pleistocene schelpen uit Java.
The collectie holoplanktonische mollusken (Pteropoda en Heteropoda) is de grootste ter wereld, en helemaal het werk van Arie Janssen. Zie voor meer informatie over de betreffende collectie de website van Arie.
Medewerkers
Mijn onderzoek en collectie activiteiten hebben hun vorm gekregen dankzij vele collega's, zowel betaald als onbezoldigde liefhebbers. Vier van deze collega's zijn research associates bij Naturalis.
Mijn voorganger, Arie Janssen, werkt aan planktonische slakken. Hij werkt aan de taxonomie van deze groep die zeer goed te gebruiken is voor stratigrafische doeleinden. Arie staat me nog regelmatig bij in het besturen van de omvangrijke collecties Fossiele Mollusca, die hij grotendeels heeft gemaakt tot wat ze nu zijn. Freddy van Nieulande werkt ondermeer aan eocene molluskenfaunas uit het Noordzeegebied, heeft daarnaast oog voor de fossiele strandfaunas, conserveringsmethoden van fossielen en van de bedreigde fossielen vindplaats "De Kaloot" bij Vlissingen. Freddy ontving in 2006 voor zijn werk de prestigieuze Van der Lijn prijs. Tom Meijer (voorheen Rijks Geologische Dienst/ NITG-TNO) heeft verschillende onderzoeksprojecten aan mariene en niet-mariene mollusken uit het Plioceen en Kwartair van het Noordzeebekken lopen. Tom heeft naast zijn Naturalis website ook nog een informatieve persoonlijke website (klik hier). Anton Janse is de spil van het deltadienst project. Anton heeft in het verleden aan oligocene en miocene faunas van het Noordzeegebied gewerkt, maar heeft zich zo'n zeven jaar geleden op de deltadienstboringen gestort. Hij heeft inmiddels al zo'n twee kilometer aan monsters verwerkt (de boringen zijn per meter interval bemonsterd). Sinds begin 2008 zijn voorts Lotte Bonsel (boreale en arctische molluskenfaunas) en Aad Bastenmeijer (Scaphopoda) actief op de afdeling.
Peter Moerdijk (Middelburg) en ik hebben de organisatie en redactie van het boek "De Fossiele schelpen van de Nederlandse stranden en zeegaten" in handen, waaraan meer dan tien liefhebbers bijdragen leveren. Verder werk ik met tal van liefhebbers in andere projecten. De meesten van hen zijn georganiseerd in de Werkgroep voor Tertiaire en Kwartaire Geologie (WTKG).
Binnen Nederland werk ik verder samen met ondermeer Hubert Vonhof, Jose Joordens en Ron Kaandorp (Vrije Universiteit Amsterdam: geochemie, paleoecologie en klimaat van lang-levende meren), Carina Hoorn (Universiteit van Amsterdam: geschiedenis van het Amazonegebied) en Salle Kroonenberg (TU Delft: Kaspische Zee). Verder werk ik samen met collega's van Naturalis, en met name Willem Renema (Zuid Oost Azië).
Nederlandstalige publicaties
>>> Engelstalige publicaties
Wesselingh, F. (1983). Vondsten op het strand van Zandvoort-Ijmuiden in de winter van 1982-1983. De Kreukel 19: 3-6.
Wesselingh, F. (1986). Najaarsexcursie. Afzettingen 7: 2-3.
Wesselingh, F. & A. Janse (1986). Verslag najaarsexcursie. Afzettingen 7: 62-66.
Jagt, J. & F. Wesselingh (1989). Pinksterexcursie 1988. Afzettingen 9: 74-80.
Wesselingh, F. (1989). Morfologie der bivalven. Afzettingen 10: 57-62.
Wesselingh, F. (1990). Excursieverslag Oligoceen van Tongeren (België), 29-30 oktober 1990. Afzettingen 11: 86-88.
Wesselingh, F. (1992). Beknopte geschiedenis van het Zwin. Afzettingen 13: 37-39.
Wesselingh, F. (1993). Verslag van enige booractiviteiten rond Retranchement, 21-25 augustus 1992. Afzettingen 14: 21-32.
Wesselingh, F. (1994). Verslag paasexcursie Bekken van Parijs. Afzettingen 15: 6-9.
Wesselingh, F. (1994). Boekbespreking: In de bodem van Salland en Twente (Rappol, M. ed.). Afzettingen 15: 10-11.
Wesselingh, F. (1996). Mioceen Westelijk Amazonia als radiatiecentrum van moderne neotropische molluskenfauna’s. Afzettingen 17: 14-15.
Wesselingh, F. (1997). Op zoek naar Miocene schelpen in Amazonia. Een week uit het doctoraal veldwerk van Frank Wesselingh. Afzettingen 18: 29-34.
Wesselingh, F.P. (1998). Over het onderscheid tussen Dreissena Beneden, 1835 en Mytilopsis Conrad, 1858. Correspondentieblad van de Nederlands Malacologische Vereniging 302: 53-54.
Wesselingh, F.P. (1999). Een nieuwe fossielenatlas! Afzettingen 20(4): 80-81.
Wesselingh, F. & P.W. Moerdijk (1999). Een nieuwe fossielenatlas! Het Zeepaard, 59: 163-166.
Wesselingh, F.P. (1999). Enkele opmerkingen naar aanleiding van “Tridonta borealis in bouwzand in de randstad”. Afzettingen 20(2): 36.
Janssen, A.W. & F.P. Wesselingh (2000). Een tijdje geleden. Afzettingen 20: 56-59.
Wesselingh, F.P. (2000). Hoe oud is het Tertiair van België? Afzettingen 21: 29-31
Wesselingh, F.P. & A.W. Janssen (2000). Schelpen uit het verleden. De onderafdeling ‘Kenozoische Mollusca’ van het NNM. Grondboor & Hamer 2000: 37-38.
Wesselingh, F.P., T. Meijer, R.H. de Bruyne, P. de Wolf, G.C. Cadee & W. Renema (2001). Fossiele schelpen van het Texelse strand.- Spirula 321: 69-71.
Wesselingh, F.P., A.C. Janse & A. Slupik (2002). Kwartaire mollusken uit de Oosterschelde. Afzettingen 23: 72-73.
Wesselingh, F.P. (2002). Duizenden Kwakende Kaspische Kikkertjes. Infusis 122: 8-11.
Wesselingh, F.P. (2003). Mosselsoorten in Nederland (Mussel species in the Netherlands). Spirula 331: 39-41.
Wesselingh, F.P. (2003). Nieuwe melding van Mytilus galloprovincialis Lamarck, 1819 uit het Noordzeegebied. Spirula 333: 77.
Wesselingh, F.P. (2003). Opmerkelijke vondsten: Hinnites crispus uit de Westerschelde. Afzettingen 24: 48-49.
Wesselingh, F.P. (2003). Opmerkelijke vondsten: Een doublet van Terebratula grandis uit de Westerschelde. Afzettingen 24: 49.
Wesselingh, F.P.& F.A.D. van Nieulande (2003). Mollusken uit de Pas van Terneuzen. Afzettingen 24: 52-53.
Wesselingh, F.P., P. Moerdijk, A. Bastenmeijer, H. Strack & F. van Nieulande (2003). Voorlopige naamlijst van de fossiele tweekleppigen, stoottanden en keverslakken van de Nederlandse stranden en zeegaten. Afzettingen 24: 54-58.
Wesselingh, F.P. .& F.A.D. van Nieulande (2003). De Kaloot: Een uniek fossielenstrand gered!. Infusis 129: 8-11.
Wesselingh, F.P. (2004). Een ‘Eemien’ fauna van een edelhertgewei ergens uit de Zeeuwse wateren. Afzettingen 25: 13.
Cadée, G.C. & F.P. Wesselingh (2005). Van levend schelpdier naar fossiele schelp: Tafonomie van Nederlandse strandschelpen. Spirula, 343: 36-51.
Tuesday, June 21, 2011