Fair trade in edelstenen: Brazilië
Fair trade in kleuredelstenen – focus op Brazilië
door dr. Hanco Zwaan FGA – Nederlands Edelsteen Laboratorium
Het 14e congres van ICA (International Colored Gemstone Association) voor groothandel in edelstenen werd gehouden in Rio de Janeiro, Brazilië. Het onderwerp van het congres was ‘Ethical Mining and Fair trade’. Tijdens de openingsdag werd aandacht besteed aan de positie en rol van Brazilië in de juwelen- en edelstenenbranche. Brazilië produceert 100 verschillende edelsteensoorten en variëteiten, waarvan ongeveer 80 procent geëxporteerd wordt (figuur 1). Tegelijkertijd groeit de lokale markt voor kleurstenen sterk, door de steeds groter wordende groep consumenten met een (boven)modaal inkomen. In de hele juwelen en edelstenensector werd in 2010 voor 6,5 miljard dollar verkocht (waarvan 2,8 miljard dollar door juweliers), en werd er voor 2,2 miljard dollar geëxporteerd (dit was 1,7 miljard in 2009). Naast het promoten van eigen merken doet Brazilië veel aan het versterken van de positie van kleine mijnmaatschappijen en het ontwikkelen van lokale slijpcentra. Daarbij ligt een sterk accent op het ontwikkelen van programma’s voor ‘ethische’ en milieuvriendelijk gewonnen edelstenen, met name ingegeven door de toenemende bedreiging van het Amazonegebied door de continue zoektocht naar meer grondstoffen.
Figuur 1. Brazilië is een belangrijk land voor edelsteenwinning. Het produceert 100 verschillende edelsteenvariëteiten, waarvan ongeveer 80 procent geëxporteerd wordt.
De gehele kleursteen sector staat hierbij in feite voor dezelfde uitdagingen als de diamantindustrie. Het grote verschil is echter dat er bij kleuredelstenen geen gecentraliseerde marketing en prijscontrole bestaat. Ongeveer 80% van de productie is niet gereguleerd en vindt zeer gefragmenteerd plaats in heel veel verschillende landen; doorgaans door lokale mijnwerkers in derde wereldlanden die hun geluk beproeven en niet de middelen hebben om te investeren.
Gelukkig bestaan er veel initiatieven om hier verandering in te brengen. Hiervan is ook al een aantal malen eerder melding gemaakt in Edelmetaal. Een van de nieuwe voorbeelden is die van Gemfields, actief in het mijnen van smaragd en amethist in Zambia. Het bedrijf werkt samen met de regering, dat voor 25% mede-eigenaar is, ondersteunt lokaal scholen, medische klinieken, en organische tuinbouw. Daarnaast wordt ernaar gestreefd het milieu minimaal te belasten, door herbebossing toe te passen en oude mijnputten op te vullen met water en vis. Volledige openheid over resultaten en strategieën en ondersteuning van certificering dient om een systeem van garanties te kunnen opzetten voor de gehele productie pijplijn. De Belmont smaragd mijn in Brazilië (figuur 2) legt daarnaast de nadruk op duurzaam produceren door middel van goed risicomanagement. Om te vermijden dat er ‘meer geld in de grond verdwijnt dan er uitkomt’ zijn investeringen broodnodig, zowel in goede kennis van de geologie, als in haalbaarheid studies van de mijnoperatie, milieubehoud, en in het consolideren van kleine kleursteenmijnen. Het creëren van coöperaties kan helpen voorkomen dat kleine mijnbedrijven door alle regelgeving het onderspit delven.
Figuur 2. In Brazilië is de Belmont mijn in Itabira (Minas Gerais) een voorbeeld van een milieuvriendelijk operatie, waarbij zuivering en hergebruik van water en herbebossing belangrijk zijn.
Steve Bennett, president van Gems TV, Londen, gelooft dat meer verkocht wordt, als er meer informatie gegeven wordt: ‘the more you tell, the more you sell’. In 2010 verkocht Gems TV 7,5 miljoen edelstenen, 287 verschillende variëteiten uit 31 verschillende landen; Bennett koopt meestal direct van de mijnen. Het bedrijf houdt de tijdstippen van verkooppieken in de tv uitzendingen precies bij, om te leren wat mensen zou kunnen bewegen tot aankoop. Hieruit is duidelijk geworden dat verhalen over verbeterde veiligheid in mijnen, het certificeren van stenen, mijnprojecten ter verbetering van de lokale levenssituatie, en persoonlijke verhalen van mijnwerkers heel goed aanslaan bij de klanten.
Tijdens een rondgang langs een aantal mijnen in Brazilië werd duidelijk dat het land inderdaad ernst heeft gemaakt met het op ‘groene’ wijze winnen van edelstenen. Het vinden van goede kwaliteit kleuredelstenen is niet eenvoudig, de strenge regels waar mijnen zich aan moeten houden maakt het nog lastiger en de prijzen van edelstenen zijn daarom de afgelopen jaren flink gestegen.
Figuur 3. Amethist geodes komen verspreid voor in de basalten van Rio Grande do Sul. De geodes zijn in deze mijn half opengewerkt om de verspreiding te laten zien. Behalve amethist komt er ook veel melkachtige kwarts voor in de geodes.
Figuur 4. Wanneer men in de basalt vlakbij Amethista do Sul een amethistgeode op het spoor is, wordt er eerst een gaatje geboord om de kwaliteit van de amethist te beoordelen.
Amethist en citrien
Amethist wordt gevonden in de meest zuidelijke provincie Rio Grande do Sul. Hier komen in een uitgestrekt gebied basalten voor, die in een horizontale zone van ongeveer 3 meter dik, veel holle ruimten (geodes) bevatten die aan de randen vol zitten met amethistkristallen (figuur 3). Wanneer de buitenkant van een geode wordt aangetroffen wordt een klein gaatje geboord, waardoor de geode eerst wordt geïnspecteerd (figuur 4). Als er sprake is van edelsteenkwaliteit wordt de geode voorzichtig in stukken gebroken en worden de kristallen als slijpbaar materiaal verkocht (figuur 5). Amethist kristallen met een bruinige tint worden doorgaans verhit tot citrien. Dit gebeurt bij 440-470 °C en duurt 12 uur. Als de temperatuur te hoog wordt blijft kleurloos materiaal over. Het is daarom zaak om amethist heel geleidelijk te verhitten in nauwkeurig instelbare ovens. De ruwe kristallen worden gesorteerd op grootte (in categorieën van bijvoorbeeld 2-4 gram, 4-7 gram en > 7 gram) en vervolgens op kleur (figuur 6). De prijzen van citrien liggen normaal gesproken 30% onder die van amethist. Waar over de grens in Uruguay betere kwaliteit amethist wordt gevonden, blijkt Brazilië juist betere kwaliteit citrien te produceren.
Figuur 5. Amethistkristallen van slijpbare kwaliteit worden in brokken uit de geodes gehaald en uiteindelijk als losse kristallen verhandeld.
Figuur 6. Amethist met een bruinige tint wordt verhit en verandert daardoor in citrien. Het sorteren van ruwe amethist en citrien gebeurt op basis van grootte en kleur.
Wanneer de amethistkristallen niet voldoende kwaliteit hebben wordt de hele geode voorzichtig uitgehamerd en geboord (figuur 7). Vervolgens worden de geodes nauwkeurig gerepareerd; lelijke stukjes in de geode worden eruit gezaagd en nieuwe stukken worden ingelijmd (figuur 8), rechte randen worden geslepen en gepolijst, cement wordt toegepast om de achterkant te verstevigen en te egaliseren en na het uitharden wordt deze zijde geverfd. Sommige geodes worden ook helemaal verhit tot citrien, ze worden dan gelegd op een bed van ceramisch materiaal, waaronder een vuur brandt. 70% van alle geodes wordt geëxporteerd naar China (zie ook figuur 1). Daar dienen ze veel als decoratie in een hal of ingang van bedrijfsgebouwen.
Zowel in de mijn als in de werkplaats heersen goede arbeidsomstandigheden; de werknemers krijgen behoorlijke nettosalarissen (ongeveer 800 Braziliaanse Real (BRL) per maand, de werkgever draagt de belasting af), ze werken normale uren en er zijn goede beschermingsmiddelen beschikbaar.
Figuur 7. Een geode die geen edelsteenkwaliteit amethist bevat wordt helemaal uitgehamerd en geboord om als sierobject verkocht te kunnen worden. Dit werk is zwaar en vereist veel geduld.
Figuur 8. In een grote hangar worden geodes nauwgezet en met veel oog voor detail gerepareerd. De meesten worden daarna geëxporteerd als sierobject.
Topaas
Minas Gerais is de belangrijkste provincie waar veel edelstenen worden gevonden. De bekende ‘Imperial’ topaas, geel, tot oranje en oranjeachtig (‘sherry’) rood wordt gevonden vlakbij Ouro Preto, een prachtig historisch plaatsje met oude barok architectuur. De Capão topaas mijn is 8 maanden gesloten geweest en in januari dit jaar weer begonnen (figuur 9). Er is teveel water, de oorspronkelijke put is geheel opgevuld waardoor een meer van 40 meter diep is ontstaan. Aan de zijkant zijn twee nieuwe dagbouw mijnen geopend, waar wordt doorgewerkt in een sterk verweerde zachte talk-klei (‘bruin terrein’ genoemd), waaruit de topaas gemakkelijk gemijnd kan worden (figuur 10). Herbebossing vindt aan de andere zijde van het meer plaats.
Figuur 9. De Capão topaas mijn in Ouro Preto is 8 maanden geleden weer opgestart. Men werkt aan de rand van de oorspronkelijke put, die nu helemaal vol staat met water. Aan de andere zijde is men begonnen met herbebossing (zie achtergrond).
Figuur 10. De topaas wordt gevonden in een sterk verweerde talkhoudende klei (‘bruin terrein’).
Figuur 11. Het is moeilijk om de mijnen droog te houden. Daarom is het hier effectief om met behulp van een staalkabel het erts naar boven te baggeren; hier wordt het vervolgens gewassen en gezeefd.
Omdat de putten zo nat zijn, wordt voornamelijk een bagger en sleep staalkabel gebruikt met een grote schep, waarmee het ertsmateriaal naar boven wordt getrokken (figuur 11). Het losse materiaal wordt op simpele wijze gewassen, waarbij de grote keien achter een zeef blijven steken. Na het zeven met de hand blijkt dat er veel kwartskristallen aanwezig zijn naast de meestal veel kleinere topaasfragmenten (figuur 12). Op deze manier wordt elke dag topaas geproduceerd, maar het meeste is niet edelsteenkwaliteit. Op een goede dag is een productie van 3 tot 4 kilogram mogelijk; slechts 2 tot 5 % daarvan is echter slijpbaar en uiteindelijk blijft van het slijpbare materiaal slechts 5% over aan geslepen topaas. Dit is een heel lage productie. Geel tot oranje topazen zijn in de meerderheid, gevolgd door licht perzik en uiteindelijk oranjeachtig rode kleur. De gele topazen kunnen goed gekalibreerd worden tot een grootte van 8x6 mm. Grotere ‘perzik’ en ‘sherry’ roodkleurige topazen van 20 tot 30 karaat zijn gezien, maar blijken uiterst zeldzaam (figuur 13). Bijna alle topaas wordt niet ver weg geslepen in Belo Horizonte. Omdat de toevoer van topaas uit dit gebied gecontroleerd wordt door 1 bedrijf en daarnaast de Braziliaanse munt erg sterk is, liggen de inkoopprijzen voor kwalitatief goede en wat grotere aangeboden stenen momenteel veel te hoog voor de Westerse markt.
Flinke reserves zijn in principe nog aanwezig; er kan tot een niveau doorgewerkt worden dat 60 meter onder de bodem van het meer ligt. Om verantwoord te kunnen werken moet de put dan echter wel een stuk breder gemaakt worden en dit brengt naar verhouding heel hoge kosten met zich mee.
Figuur 12. Na zeven van het erts blijft voornamelijk witte kwarts en geel tot oranje topaas over. Uiteindelijk is slechts 2 tot 5% van alle gevonden ruwe topaas slijpbaar.
Figuur 13. Grotere ‘perzik’ en ‘sherry’ roodkleurige topazen blijken uiterst zeldzaam; de grotere geslepen stenen wegen tussen 20 en 30 karaat. Met dank aan Edward Boehm, Rare Source, USA
Smaragd
Smaragd wordt al lange tijd gewonnen in dagbouw door al eerder genoemde Belmont mijn, gelegen in het Itabira district, ook in Minas Gerais. Dit familiebedrijf exporteert naar de Verenigde Staten, India, Zuid-Afrika, Thailand en een aantal Europese landen. Met de zojuist verworven extensie naar het zuidwesten, de Canaã mijn, is het totaal te mijnen gebied nu 1500 hectare groot. In 2006 is men begonnen met het ontwikkelen van een ondergrondse mijn, momenteel tot ongeveer 80 meter diep, met een gangenstelsel van 3 km lang (figuur 14). Door zowel onder- als bovengronds te werken heeft de mijn meer kans op een goede, regelmatige productie. Het doel is maximale resultaten boeken met een minimale belasting van het milieu. De Belmont groep biedt werk aan 150 mensen die behoorlijk betaald worden; de goedkoopste werknemer kost 700 BRL per maand.
Figuur 14. De Belmont smaragdmijn is in 2006 begonnen met een ondergrondse operatie die nu samen met het dagbouwgedeelte een heel regelmatige goede productie oplevert.
Ook op deze mijn moet veel water weggepompt worden. Gebruikt water wordt gezuiverd teruggebracht in de natuur. Ook wordt er afgegraven grond weer teruggebracht naar de mijn, om de wanden te versterken, of om herbebossing mogelijk te maken (figuur 15). Hier geldt de milieu compensatie dat wanneer 1 hectare is gemijnd, er op 2 hectare bomen aangeplant moeten worden. Wel vormen deze regels een voortdurend dilemma: moet de mijn weer (gedeeltelijk) dicht gemaakt worden of moet het open gehouden worden, en zo ja, hoe lang? Als de prijs van ruwe smaragd ineens stijgt, of de olieprijzen dalen weer, kan het toch aantrekkelijk zijn om dieper door te gaan in de al bestaande open mijn.
Figuur 15. Door strenge veiligheidseisen worden in Belmont de wanden van deze dagbouwmijn versterkt, voordat dieper gemijnd kan gaan worden.
Erts uit de open mijn hoeft alleen gewassen te worden. Het materiaal uit de ondergrondse mijn is veel harder en moet met dynamiet gebroken worden. Het risico op breken van smaragdkristallen wordt hierdoor wel groter, maar ondergronds kan preciezer gewerkt worden en hoeft weer veel minder materiaal verplaatst te worden.
Figuur 16. Spoel en sorteer installatie sorteert het erts in drie verschillende categorieën van verschillende korrelgrootte, tot maximaal 40 mm.
Figuur 17. Grotere brokken worden eerst op zicht geïnspecteerd, alvorens gebroken te worden; dit heel grote smaragdkristal was net ontdekt en vormt de verassing van de dag.
In een grote spoel en sorteer installatie wordt al het erts verwerkt (figuur 16); keien groter dan 40 mm worden eerst geïnspecteerd (figuur 17) en daarna gebroken en teruggebracht om verder te sorteren. Verschillende zeven worden gebruikt om korrels van 2-5, 5-20 en 20-40 mm te scheiden. Vervolgens wordt een optimale productie bereikt door een optische sorteermachine te gebruiken die is gebaseerd op het herkennen van kleur. Met precies gerichte lucht druk worden de smaragden weggeschoten van de rest van het erts. Voor volautomatisch sorteren is een heel brede lopende band nodig (figuur 18 en 19). Hiermee wordt 97% van de smaragden gesorteerd. Na opnieuw het overgebleven materiaal te checken is 99% opgevangen. Bij rijk erts wordt vervolgens ook s ’nachts nog een keer gesorteerd om niets te missen. De kans op diefstal wordt met deze methode ook een stuk kleiner; het sorteren vindt plaats in een afgesloten ruimte en slechts drie mensen zijn nodig om het hele proces te begeleiden.
Figuur 18. De volautomatische optische sorteermachine is linksonder aanwezig in het afgesloten gedeelte. Een brede loopband is nodig voor deze techniek.
Figuur 19. Deze cartoon geeft eenvoudig het principe aan van de optische sorteerder.
Per jaar wordt 50.000 ton erts verwerkt. Met een opbrengst van 5 gram per ton, levert dit 250 kilo van beryl/smaragd van sterk wisselende kwaliteit op, waarvan uiteindelijk 20% echt verkocht kan worden als smaragd (figuur 20).
Figuur 20. De Belmont mijn produceert per jaar 50 kg ruwe smaragd van edelsteenkwaliteit.
Toermalijn
Niet in de laatste plaats zijn de beroemde en vlak bij elkaar gelegen Cruzeiro en Pedreira toermalijn mijnen bezocht, vlakbij het plaatsje Sao José da Safira. Beide mijnen zijn voorbeelden van zeer professioneel opererende ondergrondse mijnen, waarbij de impact op het fraaie landschap minimaal is.
Figuur 21. Vlakbij Sao José da Safira zijn hier in de Pedreira mijn grote zwarte toermalijnen indicators om de kleine holle ruimten te vinden, waarin de fraai gekleurde toermalijnen voorkomen.
Zowel roze-rode, groene als tweekleurige (groen/roze) toermalijnen worden gevonden in holle ruimten (‘pockets’) in lichtgekleurde stollingsgesteenten, zog. ‘pegmatieten’. Zwarte toermalijn, veel aanwezig in de omgeving, wordt als indicator gevolgd totdat een ‘pocket’ gevonden is (figuur 21). De toermalijnen in een bepaalde pocket hebben altijd dezelfde kleur, dus of allemaal roze/rood, of groen of allemaal tweekleurig (figuur 22). De kristallen kunnen tot 50-60 cm lang zijn. Deze worden verscheept naar de Verenigde Staten om uitgeprepareerd te worden.
Figuur 22. Op de Cruzeiro mijn kwamen deze toermalijnkristallen (waaronder rubelliet) allen uit een bepaalde pocket
Beide mijnen geven geen productiecijfers, deze zijn heel grillig en elk jaar sterk verschillend. Goede kwaliteit rubelliet is extreem zeldzaam en wordt zo nu en dan gevonden (figuur 23).
Figuur 23. Deze exceptionele rubelliet is extreem zeldzaam en is gevonden in de Cruzeiro mijn.
Uit de gegeven voorbeelden blijkt hoe schaars kleuredelstenen zijn en hoeveel moeite het kost ze op verantwoorde wijze te winnen. In het verder vormgeven van fair-trade in kleurstenen van mijn tot juwelier en de uiteindelijke consument, heeft Brazilië veel in huis om in de toekomst een richtinggevende rol te kunnen spelen.
Foto’s : © Hanco Zwaan, Nederlands Edelsteen Laboratorium
Wednesday, August 31, 2011