Javaanse bamboerat
| Gegevens type-exemplaar | |
| Collectie | NCB Naturalis |
| Nummer | RMNH.MAM.13595 |
| Status | Holotype |
| Naam | Rattus canus sodyi Bartels, 1937 |
| Huidige naam | Kadarsanomys sodyi (Bartels, 1937) |
| Verzameld | Pangrango-Gede, Java, Indonesië |
Na ontdekking niet meer gezien
De Javaanse bamboerat is in twee opzichten bijzonder. Ten eerste is het een van de weinige knaagdieren die is aangepast aan een leven in bamboestengels. Hij verschaft zich toegang tot het holle binnenste door een gat in de stam te knagen. De tweede bijzonderheid is dat het niet vaststaat of de bamboerat nog leeft. Het kan zijn dat de soort is uitgestorven, want er zijn al lange tijd geen exemplaren meer gezien.
Nieuwe ondersoort
De Javaanse bamboerat werd in de dertiger jaren van de vorige eeuw ontdekt door de Nederlandse amateurbioloog Max Bartels. In de bamboerijke bossen van Pangrango-Gede op West-Java verzamelde hij tussen 1933 en 1935 zeventien exemplaren. In 1937 beschreef Bartels de boomrat als Rattus canus sodyi. Hij beschouwde het dier als een ondersoort van de grijze boomrat Rattus canus. De bioloog Guy Musser bracht de boomrat in 1981 onder bij het door hem benoemde geslacht Kadarsanomys. De soortnaam (sodyi) verwijst naar Bartels' vriend Henri Jacob Victor Sody (1892-1959). Deze landbouwkundige vormde samen met Bartels een van de meest enthousiaste verzamelaars in Nederlands-Indië. Het holotype van de boomrat is in 1954 opgenomen in de collectie van het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie in Leiden, nu NCB Naturalis.
Holotype van de Javaanse bamboerat RMNH.MAM.13595. Foto © NCB Naturalis.
Knagen als een bever
Een rat klimt niet zomaar in hoge en gladde bamboestengels. Daar zijn allerlei lichamelijke aanpassingen voor nodig. Zo heeft de Javaanse bamboerat een lange en sterk gespierde staart. Die krult hij om stengels heen. De staart is bedekt met schubben die voor veel wrijving zorgen en wegglijden voorkomen. Voor- en achterpoten zijn lang en breed en aangepast aan het klimmen. Ook heeft de bamboerat een lange kromme nagel aan zijn teen voor een goede grip op gladde bamboestengels. Zijn snijtanden zijn bovendien extreem scherp en zitten in een versterkte schedel. Als een bever kan hij de dikke en zeer harde buitenste schil van bamboe wegknagen, zodat er een gat ontstaat. Via dit gat kruipt de rat in de holle stengel om er een nest te maken.
Bamboeliefhebber
Dat de rat aan een leven in bamboe is aangepast, blijkt uit het feit dat hij alleen in bamboebossen is aangetroffen. Het gebied waar de dieren zijn gezien beperkt zich tot de beboste hellingen van de bergen van Gunung Pangrango-Gede op West-Java. Hier komt de bamboerat op ongeveer duizend meter hoogte voor. Over de leefwijze is niet zo veel bekend. We weten alleen dat hij zich met jonge bamboescheuten, vruchten en bloemen voedt en dat er meerdere keren per jaar jongen worden geboren. Jongen zijn zowel in januari als in juni in holle bamboestengels aangetroffen.
Verspreiding
De Javaanse boomrat kennen we uitsluitend van de zeventien dieren die Max Bartels in de jaren dertig van de twintigste eeuw verzamelde in Gunung Pangrango-Gede. Ook het holotype vond hij hier. Vermoedelijk beperkt de verspreiding van de soort zich tot dit gebied op West-Java. Áls de soort tenminste nog leeft, want het kan best zijn dat hij inmiddels is uitgestorven.
Uitgestorven?
Hoe de Javaanse boomrat ervoor staat is niet bekend. Het verspreidingsgebied van de soort is klein en beslaat vermoedelijk niet meer dan tweeduizend vierkante kilometer. Hier, op de hellingen van het Gunung Pangrango-Gede berggebied in West-Java, komen bamboebossen voor die het habitat van de bamboerat vormen. Dit habitat staat echter in toenemende mate onder druk. Java is immers een enorm dichtbevolkt eiland, waar de natuur sterk onder de activiteiten van de mens te lijden heeft. De soort staat dan ook op de Rode Lijst van bedreigde diersoorten van de IUCN, met de aantekening dat recente informatie ontbreekt. Sinds de jaren dertig van de vorige eeuw zijn er geen bamboeratten meer gezien. Mogelijk is de soort dus al uitgestorven.
Meer informatie
- Bartels M. 1937. Zur Kenntnis und Verbreitungund der Lebensweise javanischer Säugetiere. Treubia 16: 149-164.
- Musser G.G. 1981. A new genus of arboreal rat from West Java, Indonesia. Zoölogische Verhandelingen 189: 4-35. http://www.repository.naturalis.nl/record/323958
- Nowak R.M. 1999. Walker’s Mammals of the World. Johns Hopkins University Press, Baltimore, MD.
Monday, February 28, 2011