Japanse wolf
| Gegevens type-exemplaren | |
| Collectie | NCB Naturalis |
| Nummer | RMNH.MAM.39181, 39182, 39183 |
| Status | Lectotype, paralectotype |
| Naam | Canis hodophilax Temminck, 1838 |
| Huidige naam | Canis lupus hodophilax Temminck, 1838 |
| Verzameld | Honshu, Japan |
Wolf of hond?
Wolven zijn enorm wijd verspreid. Ze komen op vrijwel het hele noordelijk halfrond voor. Ook in Japan heeft een, inmiddels uitgestorven, wolf geleefd. Zijn voorvader is waarschijnlijk vanaf het vastland van Azië op de Japanse eilanden terecht gekomen toen de zeespiegel tijdens de ijstijden laag stond. NCB Naturalis bezit een opgezet exemplaar, een skelet en een schedel. Of het nu echt een wolf is of een kruising tussen een wolf en een hond, is onzeker. Het opgezette dier is namelijk erg klein voor een wolf en ook anders van kleur.
Von Siebold-collectie
NCB Naturalis is in het bezit van een compleet opgezet exemplaar, een skelet en een schedel van de Japanse wolf. Dit uiterst zeldzame materiaal is verzameld door Philipp Franz von Siebold (1796-1866) en zijn assistent Heinrich Bürger (1804-1858). Von Siebold was als arts werkzaam op de Nederlandse handelspost Dejima. Deze handelspost was gebouwd op een kunstmatig eiland in de baai van Nagasaki. Von Siebold doceerde medicijnen aan Japanse studenten. Dankzij zijn vele contacten wist hij natuurhistorisch materiaal uit heel Japan te verzamelen. Destijds was er geen andere verzamelaar in Japan actief, aangezien het land alle buitenlanders weerde. Veruit het grootste gedeelte van Von Siebolds zoölogische verzameling werd naar Leiden verscheept en wordt nu bewaard in NCB Naturalis. Von Siebold verzamelde ook veel culturele voorwerpen, die nu tot de belangrijkste schatten behoren van het Rijksmuseum voor Volkenkunde, eveneens in Leiden.
Klein beestje
De Japanse wolf is de kleinste wolf die ooit geleefd heeft. Volwassen dieren wogen hooguit dertig kilo, veel minder dan de algemeen bekende grijze wolf, die gemiddeld 85 kilogram op de weegschaal brengt. Japanse wolven waren rank en slank gebouwd en leken op het eerste gezicht meer op een vos. Aan het skelet is echter wel degelijk te zien dat het wolven waren. Ze tonen namelijk de voor wolven kenmerkende massieve bouw van de schedel en een krachtig gebit, waarin vooral de grote onderkaaksscheurkies opvalt. Daarmee onderscheiden ze zich van de huishond, die een veel minder krachtig gebouwde schedel en gebit heeft. Met de syntypen van NCB Naturalis is echter iets geks aan de hand: ze zijn wel heel klein en zelfs voor een Japanse wolf ondermaats.
Type-exemplaar van de Japanse wolf. Foto: NCB Naturalis.
Twee ondersoorten
De Japanse wolf wordt beschouwd als een ondersoort van de grijze wolf. Dit komt tot uitdrukking in de wetenschappelijke naam Canis lupus hodophilax. Op de Japanse eilanden Hokkaido en Honshu leefden twee ondersoorten, die naar men vermoedt beide afstammen van wolven die de eilanden bereikten toen die nog in verbinding stonden met het vasteland van Azië. Canis l. hodophilax leefde op Honshu, Canis l. hattai op Hokkaido. Gezien de verschillen tussen de twee ondersoorten moet er sprake zijn geweest van twee invasies. Canis l. hodophilax verschilt het meest van de wolven van het vasteland en daarom wordt gedacht dat zijn voorouder Japan eerder bereikte dan de voorouder van Canis l. hattai. Ondanks de verschillen leidden de dieren een vergelijkbaar leven. Beide leefden in bergen en bossen, vermoedelijk in sociale groepen geleid door een alfamannetje en omringd door vijf tot vijfentwintig soortgenoten (vrouwtjes, mannetjes en jonge dieren). Dit vermoeden is gebaseerd op wat voor wolven gebruikelijk is, niet op waarnemingen, want geen enkele westerse bioloog heeft de kans gehad om Japanse wolven in het wild te observeren.
De vacht van de Japanse wolf wijkt sterk af van die van grijze wolven. Deze laatste vertonen een grote variatie in kleur - bijvoorbeeld wit, crème, oker, roestbruin, grijs of blauwzwart. De vacht van de Japanse wolf is echter vrijwel egaal roodachtig. De biologische betekenis van deze kleur is niet bekend.
Wolf of misschien toch een hond?
De Japanse wolf is in 1839 door Coenraad Jacob Temminck (1778-1858) als nieuwe soort beschreven. Omdat hij later van mening was dat het dier niet een zelfstandige soort was maar een ondersoort van de wolf, noemde hij de soort later Canis lupus hodophilax. In 1843 beeldde hij de wolf af in Fauna Japonica, de eerste uitvoerige maar helaas onvoltooid gebleven beschrijving van de dierenwereld van Japan. De afbeelding, gebaseerd op het opgezette exemplaar in de collectie van het museum, doet erg hondachtig aan. Het is dan ook de vraag of het exemplaar van het museum wel een zuivere wolf is. Zelfs voor een Japanse wolf lijkt hij te klein en is de rug te donker. Volgens sommige onderzoekers is het dan ook een kruising. Niet onmogelijk, want kruisingen tussen honden en wolven komen vaak voor. De zuiverheid van wolvenpopulaties in landen rond de Middellandse Zee wordt zelfs door hybridisatie bedreigd. De wolf sterft daar dus niet uit maar verdwijnt langzaam, doordat de zuivere lijn verloren gaat.
Verspreiding
De Japanse wolf was inheems op de eilanden Hokkaido en Honshu. De ondersoort C. l. hodophilax leefde uitsluitend op Honshu. Het lectotype en paralectotype zijn ook hier gevonden.
Geliefd .... maar uitgestorven
In de Japanse mythologie en religie wordt de wolf veel gunstiger neergezet dan in de rest van de wereld. Wolven boezemen de mens vaak angst in, maar in Japan had men juist ontzag voor ze. Ze zouden bijvoorbeeld gewassen beschermen tegen vraat door herten. Desondanks zijn wolven in Japan meedogenloos bejaagd. Uiteindelijk leidde dit tot hun uitsterven. De laatste wolf op Hokkaido is in 1890 gedood. Canis l. hodophilax heeft het op Honshu nog een tijdje langer volgehouden: het laatste exemplaar kwam op 23 januari 1905 aan zijn einde.
Meer informatie
- Grzimek B. (ed.) 1975. Grzimek’s animal life encyclopedia. Mammals, I-IV. Van Nostrand Reinhold. New York.
- Nowak R.M. & J.L. Paradiso 1983. Walker’s mammals of the world. Volume I & II. Johns Hopkins University Press. Baltimore and London.
- Sillero-Zabiri L. 2009. Family Canidae (Gray Wolf). In: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (eds.) 2009. Handbook of the Mammals of the World. Vol. I. Carnivores. Lynx Edicions, Barcelona: 413.
- Temminck C.J. 1838. Over de kennis en verbreiding der zoogdieren van Japan. Tijdschrift voor Natuurlijke Geschiedenis en Physiologie 5: 273-293.
Friday, February 25, 2011