Corvus crinitus
| Gegevens type-exemplaar | |
| Collectie | NCB Naturalis |
| Nummer | RMNH.AVES.90868 |
| Status | Holotype |
| Oorspronkelijke naam | Corvus crinitus Daudin, 1800 |
| Huidige naam | Corvus crinitus Daudin, 1800 |
Ontmaskering van een valse kraai
Zo vals als een kraai, luidt het bekende spreekwoord. Déze kraai heeft echter nooit vals gezongen: hij is vals omdat hij nep is. Corvus crinitus is in elkaar geknutseld, maar toch heeft ooit een wetenschapper de kraai als biologische soort beschreven.
Nep
Men neme een dode alpenkauw Phyrrhocorax graculus met een mooi zwartglanzend verenkleed en een oranje snavel. Maak van palmvezels een buitenissige verenkroon en bevestig die bovenop de kop. Snor wat lichtbruine veertjes op en plak deze aan de zijkant van de kop. Knip korte draadjes en naai die rondom het oog. Verwijder de zichtbare sporen van trucage en ziedaar: een nieuwe vogelsoort is geboren. Zo moet iemand in de tweede helft van de achttiende eeuw te werk zijn gegaan om de wetenschap in de maling te nemen.
Avonturen van een artefact
De onbekende knutselaar produceerde niet één maar twee exemplaren en bood ze te koop aan. Een kwam via een handelaar in Parijs in bezit van François Levaillant (1753-1824), ontdekkingsreiziger, verzamelaar en ornitholoog. In 1799 beschreef Levaillant de kraai als nieuwe soort, zonder te weten dat het een vervalsing betrof. Was de vervalsing zó goed uitgevoerd, of had Lavaillant niet goed gekeken? Hoe het ook zij, er verscheen een soortbeschrijving in het tweede deel van Levaillants zesdelige boekenreeks Histoire naturelle des Oiseaux d’Afrique. Een echte wetenschappelijke naam, volgens de regels van Linnaeus opgebouwd uit een geslachts- en soortnaam, werd niet toegekend. Levaillant volstond met een populaire naam: Le Sicrin. Dat hij de kraai in zijn boek over Afrikaanse vogels opnam is opmerkelijk, want als vindplaats noemde hij India. Vermoedelijk heeft de vervalser of de handelaar deze herkomst uit zijn duim gezogen. Levaillant beeldde de vogel af met een kleurenplaat.
Corvus crinitus, RMNH.AVES.90868. Foto © NCB Naturalis.
De gedetailleerde beschrijving en afbeelding waren een jaar later voor de Franse zoöloog François Marie Daudin (1774–1804) reden om de kraai alsnog een wetenschappelijke naam te geven. Hij liet zich inspireren door de potsierlijke kopveren en koos in 1800 voor Corvus crinitus, wat vrij vertaald ‘langharige kraai’ betekent. Als soortbepalende kenmerken nam hij dus precies die dingen die de vervalser had toegevoegd. Opmerkelijk is dat Daudin zich geheel verliet op Levaillants tekening en beschrijving en geen moeite deed om het originele exemplaar te bestuderen. Dan had hij misschien ontdekt dat er bedrog in het spel was. In de moderne wetenschapsbeoefening is het een doodzonde om niet naar het echte exemplaar te kijken, maar vroeger was dit een gebruikelijke gang van zaken. Misschien vertrouwde Daudin te veel op wat anderen zeiden, maar het was voor hem ook niet zo gemakkelijk ergens heen te gaan want vanaf zijn vroege jeugd waren zijn benen verlamd.
Ontmaskering
De tweede vervalsing die in omloop was - vermoedelijk uit hetzelfde 'atelier' - belandde via de Amsterdamse handelaar Boers in de collectie van het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie in Leiden. Ook daar leefde men jarenlang in de veronderstelling met een echte kraai te maken te hebben, een bijzonder exemplaar nog wel. Het was immers een van twee die op de wereld bekend waren. Hermann Schlegel (1804-1884) komt de eer toe Corvus crinitus uiteindelijk als een vervalsing te hebben ontmaskerd. Sinds 1828 was Schlegel conservator gewervelde dieren en vanaf 1858 ook directeur van het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie (nu NCB Naturalis).
Met zijn grote kennis van Aziatische vogels en zijn scherpe oog voor detail ontdekte hij in 1844 dat er iets mis was met de vogel. Hij moet gedacht hebben: “Ze zeggen wel dat hij uit India komt, maar ik zie toch duidelijk een alpenkraai en die soort komt alleen in berggebieden van Centraal- en Zuid-Europa voor. Hier klopt iets niet! En die kopveertjes, die zie je alleen bij tropische vogels en niet bij Europese kraaien. Vreemd. Het lijkt wel of iemand met deze vogel heeft geknoeid!” Schlegel moet de kraai nauwkeurig hebben onderzocht en misschien zelfs opengesneden. Zo ontdekte hij al snel dat de kopveertjes palmvezels waren en met naald en draad waren vastgestikt op de kop van een alpenkraai. Om toekomstige verwarring uit de weg te ruimen, noteerde hij zijn bevindingen in hanepoten op het etiket. Met een uitroepteken achter het woord artefact, dat Schlegel ook nog eens dubbel onderstreepte.
Hermann Schlegel (1804-1884).
Toch nog belangrijk
Corvus crinitus kon worden afgeschreven als biologische soort en zijn wetenschappelijke naam werd ongeldig verklaard. Toch behield de 'kraai' zijn type-status en kreeg het exemplaar dezelfde zorg en aandacht als echte wetenschappelijke objecten in de verzameling van het museum. Hij was immers ooit als soort beschreven en men kon nooit uitsluiten dat er ergens een nieuw geval zou opduiken. Met zo'n voorbeeld bij de hand zou een eventuele nieuwe vervalsing snel aan het licht komen. Nu is de kraai vooral een curiositeit die veel vertelt over het gemak waarmee wetenschappers zich vroeger om de tuin lieten leiden. Uit het oogpunt van wetenschapsgeschiedenis is een valse kraai misschien wel net zo interessant als een echte.
Meer informatie
-
Daudin F.M. 1800. Traité élémentaire et complete d'ornithologie, ou histoire naturelle des oiseaux. 2. Paris.
- Dekker R.W.R.J & C. Quaisser 2006. Type specimens of birds in the National Museum of Natural History, Leiden. Part 3. Passerines: Pachycephalidae– Corvidae (Peters's sequence). NNM Technical Bulletin 9: 1-77. http://www.repository.naturalis.nl/record/209741
- Rookmaker L.C. 1989. The Zoological Exploration of Southern Africa 1650-1790. Thesis, University of Utrecht.
Friday, February 25, 2011