Kaaimanteju

Op zoek naar het holotype
De eerste wetenschapper die de kaaimanteju beschreef, was Bernard-Germain-Étienne de La Ville-sur-Illon, comte de La Cépède (1756-1825). In 1778 benoemde de Franse bioloog de soort Lacerta dracaena. Hij deed dat aan de hand van een exemplaar dat in Cayenne, Frans-Guyana, was verzameld. Omdat Lacerta dracaena al in 1758 door Linnaeus was gebruikt voor een varaan, moest er een nieuwe soortnaam bedacht worden. In 1801 doopte de Franse zoöloog François Marie Daudin (1774-1804) de kaaimanteju om tot Dracaena guianensis. Voor zijn beschrijving maakte hij gebruik van hetzelfde exemplaar als La Cepède.

Tot voor kort werd een exemplaar van de kaaimanteju uit het Muséum National d'Histoire Naturelle in Parijs (MNHN 8735) beschouwd als het holotype. Maar toen de herpetologen Marinus Hoogmoed, Jean-Christophe Massary en Michel Blanc het type-exemplaar in 2000 bestudeerden, viel het hen op dat de afmetingen niet overeenkwamen met de maten die La Cépède en Daudin opgaven. In de collectie van NCB Naturalis bevond zich echter ook een kandidaat: een kaaimanteju genummerd RMNH.R&A.28888. Bekend was dat het ooit was geruild met Parijs. Het dier mist echter de linkerpoot, iets waar La Cépède noch Daudin in hun soortbeschrijving over reppen. Sterker nog: op hun tekeningen is de linkervoorpoot gewoon te zien. Toch meenden de onderzoekers dat het exemplaar van NCB Naturalis het holotype kon zijn. De tekeningen van La Cépède en Daudin waren namelijk in spiegelbeeld afgedrukt. Zo kan een rechterpoot op papier doorgaan voor een linker.

Type-exemplaar van de kaaimanteju, RMNH.RENA.28888. Foto © NCB Naturalis.  

Teruggevonden
Bovendien ontdekte De Massary een belangrijke voetnoot in La Cépèdes soortbeschrijving. Daarin wordt vermeld dat zich in het Kabinet van de Koning - een negentiende-eeuwse voorloper van NCB Naturalis - een grote hagedis bevond die een van de poten mistte: "L’on conserve au Cabinet du Roi, un grand lézard, de l’espèce appelée dragonne, auquel il manque une patte …" De voetnoot gaat verder met de mededeling dat het dier uit Cayenne is opgestuurd door een zekere Monsieur de La Borde: "C’est M. de la Borde, Médecin du roi à Cayenne, & correspondant du Cabinet du Roi, qui l’a envoyé".

Nu vielen de puzzelstukjes op hun plaats. Hoogmoed had namelijk op het oude etiket van het Leidse exemplaar gelezen: "D. guyanensis, envoye de Cayenne par M° de la Borde." Het bewijs was geleverd dat de kaaimanteju van NCB Naturalis het exemplaar is dat La Cépède gebruikte voor de soortbeschrijving.

Opluchting
Alleen de schedel van het driepotige beest ontbrak nog. Het natuurhistorisch museum in Parijs bewaart een losse schedel, in 1824 geprepareerd en afgebeeld door de beroemde zoöloog Georges Cuvier. Hoogmoed had de binnenkant van het dier in Leiden bekeken en gezien dat er geen schedel in zat. Bovendien kwamen de afmetingen van de kop precies overeen met de Parijse schedel. Voor zijn Franse collega's was dit een opluchting: hun voorgangers gaven weliswaar een type-exemplaar uit handen, maar zelf hadden ze nog een deel in bezit. Het holotype is dus verspreid over de Leidse en Parijse collectie. In allerijl veranderde men de administratie van RMNH.R&A.28888. De kaaimanteju stond geregistreerd als 'ruilmateriaal', maar dit werd gewijzigd in 'onmisbaar categorie A-object'. Zo kan een ogenschijnlijk waardeloos object door onderzoek een nieuw leven krijgen.

Kaaimanteju. Foto: http://www.biolib.cz/

Draak
Zoals de naam verraadt, heeft de kaaimanteju veel weg van een kaaiman, een op een krokodil lijkend reptiel. Net als bij dat dier is de rug bezet met parallelle rijen schubben. Ook de staart ziet er met zijn scherpe kammen kaaimanachtig uit. De kaaimanteju is echter een hagedis uit de familie Teiidae. Met zijn maximumlengte van 120 centimeter is hij ook veel kleiner dan een kaaiman. Het prehistorisch aandoende, haast draakachtige, uiterlijk komt terug in de wetenschappelijke naam (Dracaena = draak).

Ook de staart vertoont mankementen. Een breuk geeft aan dat hij ooit langer was. Mogelijk heeft de hagedis hem afgeworpen toen hij werd aangevallen door een roofdier. Deze vorm van ‘zelfamputatie’ is een veelvoorkomende truc bij hagedissen om aanvallers te ontlopen. Een afgebroken staart kronkelt heftig na en brengt de belager in verwarring. Na het afwerpen is de wond geheeld en de staartstomp weer aangegroeid.